Het licht geeft en het licht neemt De recentste schilderijen van Reniere & Depla in Gent

Paul Reniere en Martine Depla schilderen al 21 jaar samen. Ze zijn onafscheidelijk verbonden met elkaar en werken op een manier die moeilijk in kaart te brengen is – ook voor henzelf.

“Door onze samenwerking bereiken we iets wat we apart niet zouden kunnen. Noem het een symbiose, een versmelting van onze verschillen.” Dat zeiden ze er zelf over, toen ik hen enkele jaren geleden voor het eerst interviewde.
En: “We werken met acrylverf die we heel dun opbrengen. In tegenstelling tot olieverf droogt acryl heel snel. Wanneer we aan het schilderen zijn, moeten we dus snelle beslissingen nemen. In overleg. Maar we staan daar niet elk met een borsteltje in de hand. De een schildert, de ander staat klaar met spons en droge borstels, bijvoorbeeld. Het is een heel ritueel.”
Inmiddels is het kunstenaarskoppel neergestreken in Autun, een stadje in de Bourgogne-streek met haar zacht glooiende heuvels en slingerende hagen, die de akkers en weiden als vanouds afzomen en indelen in een mooi geritmeerd landschap – het spreekwoordelijke lappendeken. Het Bourgondische landschap lijkt de voorbije eeuwen niet zo hard te zijn veranderd. Daar houden Reniere & Depla wel van.
Hun atelier hebben ze ingericht in een huis, waarvan de fundamenten teruggaan tot de 16de eeuw. Het staat enigszins verdoken achter een muur met een grote poort in een van de nauwe straatjes van de bovenstad van Autun, vlak bij de 12de-eeuwse kathedraal St Lazare en het plaatselijke Musée Rolin. Autun is een stad waar de geschiedenis haar sporen heeft nagelaten: van de Romeinen tot Napoleon, van de ruïneuze Tempel van Janus tot het Lycée Bonaparte. En le chancellier’ Rolin woonde er: hij werd omstreeks 1435 geschilderd door Jan van Eyck.
Reniere & Depla zijn daar graag, want ze kunnen er flaneren langs de verweerde gevels en over het afgesleten plaveisel van een stadje dat zijn verleden koestert. En, niet onbelangrijk, het licht zit er goed: tussen het melkachtige licht van het noorden en de soms onbarmhartige zon van het zuiden. Het kunstenaarskoppel is in de Bourgogne thuisgekomen.

 

Reniere & Depla sprokkelen fragmenten van een ‘temps perdu’, ze schilderen een versleten verleden dat nog even oplicht in het nu

 

Hun praktijk is niet veranderd. Over hun symbiotische samenwerking zeggen ze: “We zoeken niet naar oplossingen; de ander maakt openingen.” En: “Je moet nederig zijn: vertrouwen hebben in jezelf en in de ander.”
En ook: “We hebben wel een beeld in gedachten. Dat is een uitgangspunt. Maar op een bepaald moment neemt het schilderij over.” Kortom: op dat moment dicteert het schilderij zelf in welke richting de schilders voortgaan – of stoppen. Ook dat is uitermate belangrijk voor een schilder. Die ene streep of die ene laag te veel kan het schilderij kapotmaken.
Maar voorts: tijdens het schilderen komen ze dus op een bepaald moment in een roes terecht. Achteraf is het nog erg moeilijk om te zeggen wie precies wat heeft gedaan. Het blijft dus grotendeels een mysterie hoe een werk precies ontstaat. Laag na laag. En dat mysterie zit ook in hun schilderijen zelf.

 

2016-iwt-004
Lieux et non-lieux, 2016, acryl op doek, 57 x 43 cm.

 

Reniere & Depla zijn eigenlijk nomadische schilders. Beelden komen aangewaaid terwijl ze ‘en route’ zijn. Ze gaan ergens naartoe, intuïtief. Ze verblijven er langere tijd omdat ze vermoeden dat er plekken zijn die veel beeldmateriaal opleveren: een vergeten museum en een versleten palazzo, maar evengoed diffuus licht dat op een lambrisering valt. Licht dat geeft en neemt, verhult en onthult.

Ieder beeld is een alibi om te schilderen.
Waar ze vertoeven – in Toscane bijvoorbeeld – nemen ze heel veel foto’s. Ze leggen een immense beeldbank aan en laten de tijd zijn werk doen. Ze wachten en laten dan één voor één de foto’s weer door hun handen gaan. Om te zien of een beeld – na verloop van tijd – hun nog aanspreekt. Of een beeld mogelijkheden biedt om ermee aan de slag te gaan: te verknippen, in te zoomen, te verhevigen of te omfloersen.
Reniere & Depla nemen hun tijd. Ook hun onderwerpen en voorwerpen zijn onderhevig geweest aan de tijd: ze zijn erdoor gevormd, geboetseerd en gekneusd.
Les illusions nécessaires, de schilderijen die nu in Galerie De Buck in Gent hangen, zijn volgens Reniere & Depla geen echte reeks maar de vrucht van een werkperiode. Toch lijken er mij enkele rode draden te zijn.
Er zitten nogal wat spiegels en weerspiegelingen in deze recentste schilderijen. De spiegel is een motief dat Reniere & Depla altijd al heeft aangesproken. Het allereerste werk dat ik van hen zag, was in 2009 op de groepstentoonstelling Fading in het Museum van Elsene. Mijn blik werd getroffen door een schijnbaar eenvoudig werkje met een driedelige scheerspiegel die aan een muur hing en waarin verschillende reflecties te zien waren. Eén spiegeltje viel buiten het beeld, in het middelste was een kamer te zien, en in het andere de weerspiegeling van een bruine muur. Het was wat wazig geschilderd en deed me denken aan de pastels van een grote meester als Degas.

 

2016-iwt-001
Les illusions nécessaires, 2016, acryl op doek, 43 x 57 cm.

 

In het schilderij dat zelf Les iIlusions nécessaires heet, zien we een radicaal afgesneden vergulde lijst, die ook scherp geschilderd is. De haarscherpe details van de doffe lijst staan in schril contrast met de rest van het schilderij. Het gaat – vermoedelijk toch – om een schilderij in het schilderij. We zien de top van een torentje en misschien nog wat uitgewaaierde grijze wolken, maar eigenlijk benemen allerhande weerspiegelingen in het glas ons het zicht op het schilderij in het schilderij.

Glas speelt een soortgelijke rol in het schilderij Le pouvoir des choses: een oude vitrinekast met allerlei objecten, waarachter een schilderij hangt. Of staat er toch iemand achter die fraai versierde kast? Ook in dit schilderij houdt het glas de toeschouwer op een afstand, die nog wordt vergroot door de groengele glans waarin dit werk baadt.

 

2016-iwt-003
Le pouvoir des objets, 2016, acryl op doek, 57 x 43 cm.

Reniere & Depla houden ervan om een wereld te tonen die achter glas zit: een wereld met objecten die tentoongesteld worden, hoewel het nooit duidelijk is waar of waarom. De sfeer wordt opgeroepen van een oud museum of Wunderkammer, waar het stof op de voorwerpen is neergedaald en waar objecten intussen na al die eeuwen een patina hebben gekregen.

Le pouvoir des choses is een veelzeggende titel: de macht of het vermogen der dingen. Vaak heb je inderdaad de indruk dat de voorwerpen in het werk van Reniere & Depla bezield zijn en een lading hebben. Kijk maar naar Sally’s Mirror, een werk dat zindert van de energie door de oranjerode muur en de oplichtende lampen in de spiegel. Een kruikje heeft een onheilspellende schaduw – het maakt deel uit van een Morandi-achtig ensemble op de voorgrond – maar voorts geeft het werk geen krimp: het geeft niets prijs, de spiegel toont alleen maar een wazige, oranje, verticale streep. Spiegels zijn onbetrouwbaar.

 

2016-iwt-006
Sally’s Mirror, 2016, acryl op doek, 69 x 52 cm.

Reniere & Depla laten zien hoe bedrieglijk ons kijken kan zijn.

Door die voorwerpen is het verleden nadrukkelijk aanwezig. Maar het is een verfomfaaid, versleten verleden. Kijk naar Tua Corda: een afbladderend fresco dat zijn betekenis verloren heeft, maar dat desalniettemin verlicht wordt door een schijnwerper die ook zijn beste tijd heeft gehad. Het fresco is een restant, een residu, van een ooit roemrijk verleden – noemt het ‘geschiedenis’- maar het is intussen onduidelijk waar het nog naar verwijst. De schijnwerper brengt niets meer aan het licht, maar zorgt wel voor een fraaie boog van licht & schaduw in het schilderij zelf.
Het lijkt erop dat de schilders ons willen zeggen: het verleden is overal en altijd nadrukkelijk aanwezig. Het zorgt voor tekens van een voorbije wereld, sporen die door een leven werden achtergelaten. Maar dat verleden is voor ons grotendeels of helemaal onkenbaar geworden.

 

2016-iwt-002
Tua Corda, 2016, acryl op doek, 57 x 43 cm.

 

Is dat melancholie? Een van de vele betekenissen in Van Dale is “een besef van tijdelijkheid”. Schilderen Reniere & Depla dan gestolde tijdelijkheid?

Opmerkelijk is de terugkeer van de menselijke figuur, van het portret, in de werken van Reniere & Depla. Soms komen portretten direct voor, soms ook indirect – als foto in een schilderij.
Ook de mens is tijdelijk. Hij/zij is kwetsbaar. En sterfelijk. Hij of zij wordt naakt geschilderd in een passage, een doorgang. Gevat in een soort lijst van een schilderij. Alsof ook die doorgang een symbool is van tijdelijkheid. Wij – de mensen – zijn passanten, niets meer.
In I Mille zien we een portret – of is het een foto – van een militair. Wie is hij? Speelde hij een rol in de geschiedenis? En wat blijft er van hem over? Vermoedelijk alleen die rode cape, die over de hoek van het portret hangt.

 

2016-iwt-007
I Mille, 2016, acryl op doek, 69 x 52 cm.

 

Zo sprokkelen Reniere & Depla fragmenten van een temps perdu, ze verzamelen stukken van mensen. Soms lijken hun schilderijen flarden van een oplichtend geheugen. Meestal blijven de herinneringen flou. Ze schilderen een voorgoed verloren tijd, waarvan het patina ons tegemoet schittert in de doffe gloed van geel en oker. Een wereld tussen droom en nachtmerrie. Nostalgie is een verraderlijk verhaal, want het is een puzzel waarvan de meeste stukken ontbreken.

En er is het licht, dat weldadig mag schijnen en weerkaatsen in alle schilderijen. Het licht spettert op een glazenkast, vreet aan afbladderende verf, glanst op glas en spiegels, streelt huid en kleding, en valt dof op verguldsel. Telkens weer anders.
Het is het licht dat leven en glans geeft aan de schilderkunst. En zorgt voor noodzakelijke – zeg maar onontbeerlijke – illusies: Les illusions nécessaires.
Elk schilderij is een spiegel en een vitrinekast. Wezen wordt schijn en schijn wordt wezen. De illusie wordt vermenigvuldigd. Zo ontstaat de magische ruimte van de schilderkunst, waaraan Reniere & Depla hun mysterieuze en verleidelijke toetsen toevoegen.

Reniere & Depla. Les illusions nécessaires tot 12 november in Galerie S. & H. De Buck, Zuidstationstraat 25, Gent. wo-za, 15-18u.

http://www.galeriedebuck.be

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s